Trong thực tế, không phải mọi trường hợp mất nước đều giống nhau, và càng không thể áp dụng một cách bù nước cho tất cả. Mất nước do sốt, vận động nhiều, tiêu chảy hay thời tiết nóng bức đều có cơ chế khác nhau, vì vậy nhu cầu bù nước và điện giải cũng hoàn toàn khác biệt.
Tuy nhiên, rất nhiều người vẫn nghĩ rằng chỉ cần "uống nhiều nước" là đủ.
Những chia sẻ từ BS.CKII Lý Kiều Diễm – Trưởng khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Nhi đồng Thành phố – về bản chất của các dạng mất nước, cũng như cách bù nước đúng khi cơ thể mất nước do sốt hoặc vận động nhiều.
Nhiều người cho rằng cứ mất nước là uống nước lọc, hoặc khi sốt cao, lao động nặng cũng bù nước giống như khi bị tiêu chảy. Dưới góc độ y khoa, liệu mọi tình trạng mất nước có thực sự giống nhau và chúng ta có đang áp dụng sai cách bù nước không ạ?
Bác sĩ CKII Lý Kiều Diễm: Đây là một lầm tưởng khá phổ biến. Trong y học, chúng tôi phân loại mất nước dựa trên cán cân giữa nước và điện giải, vì mỗi loại sẽ gây tổn thương cơ thể theo một cách khác nhau:
● Mất nước do tiêu chảy (đẳng trương): Mất nước qua lòng mạch, cơ thể mất cả nước và muối (ion natri) với tỷ lệ tương đương. Đây là sự "cạn kiệt" toàn hệ thống, khiến lòng mạch bị rỗng, gây tụt huyết áp và mệt lả. Mục tiêu lúc này là dùng Oresol pha chuẩn để giữ nước lại trong lòng mạch.
● Mất nước do sốt & vận động (ưu trương): Mất nước qua đường mồ hôi, hơi thở. Đây là kịch bản hoàn toàn khác. Khi sốt cao hay đổ mồ hôi, mất nước nhiều hơn mất muối. Kết quả là máu bị đậm đặc, nồng độ muối cao và theo quy luật thẩm thấu, trực tiếp rút nước từ bên trong tế bào ra ngoài để tự pha loãng lòng mạch. Kết quả là tế bào não và cơ bắp bị co rút, khô héo – tôi gọi đây là một cuộc "khủng hoảng nội bào".
Tại sao nước lọc lại "thất bại" lúc này? Nếu bạn chỉ uống nước lọc, bạn chỉ làm đầy lòng mạch nhưng lại thiếu "chìa khóa" điện giải (các ion natri, kali, clo…) để dẫn nước thẩm thấu ngược vào sâu bên trong tế bào. Nước lọc lúc này không có "lực" để đẩy vào tế bào, nên bạn uống bao nhiêu lại đi tiểu ra bấy nhiêu, còn tế bào thì vẫn "khát" và co rút, tình trạng nặng có thể dẫn đến lờ đờ, chuột rút kéo dài.
Thực tế người bị sốt cao hoặc vận động nặng khi mất nước thường kèm theo cảm giác chuột rút hoặc bủn rủn chân tay, mệt lả rất nhanh. Phải chăng bên cạnh việc 'khát' nước, cơ thể chúng ta còn đang phải đối mặt với tình trạng thiếu năng lượng không ạ?
Bác sĩ CKII Lý Kiều Diễm: Trong y khoa, có một nguyên lý gọi là Định luật Q10: Khi thân nhiệt tăng thêm 1°C, tốc độ chuyển hóa cơ bản sẽ tăng gấp 2-3 lần.
Hãy tưởng tượng, cơ thể bạn giống như một cỗ máy đang chạy quá tải và sinh nhiệt. Để duy trì sự sống và chống lại cơn sốt, tế bào phải 'đốt' năng lượng dự trữ nhanh gấp nhiều lần bình thường. Kết quả là chỉ sau một thời gian ngắn, nguồn nhiên liệu cạn kiệt, dẫn đến tình trạng bủn rủn và mệt mỏi mà bạn vừa nhắc tới.
Như vậy khi sốt,vận động nặng cơ thể lúc này rơi vào trạng thái cực kỳ nghịch lý: Tế bào vừa bị 'vắt kiệt' nước dẫn đến co rút lại vừa bị 'đốt sạch' năng lượng dẫn đến đói lả.
Vì vậy, nếu chỉ bù nước lọc thông thường vốn không có điện giải để dẫn nước, cũng không có năng lượng. Để giải quyết cùng lúc hai nhu cầu cấp bách này, tôi thường khuyên áp dụng chiến thuật 'Bù dịch đa tầng'.
Vậy cơ chế "bù dịch đa tầng" mà bác sĩ thường nhắc tới để giải quyết tình trạng này là gì?
Bác sĩ CKII Lý Kiều Diễm: Một quy trình bù dịch nên có 3 tầng: Cấp nước – Tái tạo năng lượng – Giữ nước.
● Tầng 1 (cấp nước nhanh chóng): Chúng ta tận dụng "kênh đồng vận SGLT1" tại ruột non. Cung cấp dung dịch chứa Natri và đường. Khi có sự phối hợp đúng tỷ lệ giữa Natri và Glucose, nước xuyên qua niêm mạc ruột vào máu nhanh hơn.
● Tầng 2 (tái tạo năng lượng): Sốt 1°C làm tốc độ chuyển hóa tăng 13% (định luật Q10). Vì vậy cần được bổ sung năng lượng kịp thời
● Tầng 3 (ổn định giữ nước tế bào): Sử dụng các vi chất như kẽm để ổn định màng tế bào, giúp tế bào "ngậm" nước bền vững hơn và tăng cường hệ miễn dịch.
Có nhiều ý kiến lo ngại rằng các dung dịch điện giải bù dịch có nồng độ đường cao sẽ gây "khát thêm" hoặc dư đường. Bác sĩ Diễm đánh giá sao về vấn đề này?
Bác sĩ CKII Lý Kiều Diễm: Trong trường hợp vận động mạnh hoặc sốt, cơ thể rơi vào trạng thái "Đẳng trương động".
Nghĩa là, lượng đường cung cấp trong các dung dịch này làm 2 nhiệm vụ: Nhiệm vụ 1 kết hợp kênh đồng vận Natri kéo nước vào tế bào, nhiệm vụ 2 là được Vitamin B3 (một coenzym quan trọng) kích hoạt để chuyển hóa thành năng lượng tiếp nhiên liệu cho tế bào đang suy kiệt.
Đường vào đến đâu, chuyển thành năng lượng đến đó nên không kịp gây ra tình trạng ưu trương hay gây khát ngược. Nồng độ đường phù hợp 4-8% (tương đương 4g-8g/100ml dịch) là ngưỡng tối ưu được Hiệp hội Y học Thể thao Hoa Kỳ (ACSM) khuyến nghị để không gây áp lực lên dạ dày. Nồng độ đường quá cao trên 10% có thể gây hiện tượng thẩm thấu ngược.
Bác sĩ có lời khuyên cụ thể nào cho bạn đọc khi lựa chọn giải pháp bù nước hàng ngày khi sốt/vận động?
Bác sĩ CKII Lý Kiều Diễm: Để bù nước hiệu quả khi sốt hoặc vận động, người dân có thể linh hoạt lựa chọn các giải pháp phù hợp với tình trạng cơ thể:
● Sử dụng nước từ tự nhiên: Nước dừa hay các loại nước trái cây ít đường là nguồn bù dịch tự nhiên rất tốt, chứa sẵn khoáng chất và điện giải, giúp giải khát và làm mát cơ thể nhanh chóng trong các trường hợp mất nước nhẹ.
● Sử dụng công thức bù nước điện giải: Với trường hợp sốt hoặc vận động mạnh, hoàn toàn có sử dụng bù nước điện giải với nồng độ Natri, đường phù hợp, chứa vitamin, khoáng kẽm có thể giúp bù nước nhanh, cung cấp năng lượng kịp thời hỗ trợ hệ miễn dịch hồi phục tự thân. Cần bù nước ngay khi bắt đầu sốt hoặc tập luyện
● Với các trường hợp mất nước nặng, mất nước do bệnh lý, tiêu chảy cấp... Người dân cần tuân thủ chỉ dẫn của cán bộ y tế.
Xin cảm ơn bác sĩ!
Nguồn : suckhoedoisong
