Mùa hè là thời điểm thức ăn dễ ôi thiu, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột và tiêu chảy. Tuy nhiên, khi mắc bệnh, không ít người lại tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy không đúng chỉ định, khiến tình trạng bệnh có thể trở nên nghiêm trọng hơn.
1. Các loại thuốc cầm tiêu chảy
Các loại thuốc cầm tiêu chảy trên thị trường hiện nay hoạt động dựa trên 3 cơ chế cơ bản:
Giảm nhu động ruột (làm chậm co bóp): Loperamide, imodium gắn vào các thụ thể receptor tại thành ruột, làm giảm các cơn co bóp (nhu động) của đường ruột. Thuốc làm thức ăn và dịch lỏng di chuyển trong ruột chậm hơn, giúp ruột có thêm thời gian để tái hấp thu nước và chất điện giải vào cơ thể, từ đó làm phân đặc lại và giảm số lần đi ngoài.
Kháng tiết dịch (giảm bài tiết nước vào ruột): Thuốc điển hình là racecadotril (hidrasec) ức chế enzym enkephalinase để bảo vệ chất enkephalin tự nhiên nội sinh trong thành ruột. Chất này có tác dụng làm giảm tình trạng tăng tiết nước và chất điện giải vào lòng ruột do độc tố vi khuẩn gây ra. Tác dụng làm giảm nhanh lượng dịch trong phân mà không làm giảm nhu động ruột, không gây ứ đọng phân hay trướng bụng.
Hấp phụ độc tố và bảo vệ niêm mạc (bao phủ đường ruột) như smecta (dioctahedral smectite), attapulgite. Các chất này có cấu trúc từng lớp với độ nhớt cao, có khả năng bao phủ toàn bộ niêm mạc ruột để bảo vệ ruột khỏi các tác nhân kích ứng. Đồng thời, chúng hút (hấp phụ) các độc tố, vi khuẩn, virus và khí dư thừa trong lòng ống tiêu hóa, loại bỏ tác nhân gây bệnh ra ngoài theo phân một cách an toàn và làm giảm mảng bám viêm ở niêm mạc ruột.
2. Những sai lầm khi tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy
Dùng ngay khi bị tiêu chảy: Tiêu chảy là một cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất vi khuẩn, virus và các độc tố trong đường tiêu hóa ra ngoài. Vì vậy, việc tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy ngay từ đầu có thể làm giảm nhu động ruột, khiến các tác nhân gây bệnh lưu lại lâu hơn trong đường ruột. Điều này làm tăng nguy cơ nhiễm trùng nặng, nhiễm độc toàn thân, phình đại tràng, thậm chí thủng ruột ở một số trường hợp.
Sử dụng thuốc kháng sinh: Kháng sinh chỉ diệt được vi khuẩn, không có tác dụng với virus hay ngộ độc. Uống kháng sinh còn làm tiêu diệt vi khuẩn có lợi gây loạn khuẩn đường ruột, làm tiêu chảy nặng hơn và gây kháng thuốc.
Chỉ uống thuốc cầm tiêu chảy mà không bù nước: Mất nước và điện giải là nguyên nhân chính gây tử vong do tiêu chảy. Mất nước có thể gây suy thận cấp, trụy tim mạch, co giật và kiệt sức nhanh chóng.
Phối hợp nhiều loại thuốc cùng lúc: Không ít người khi bị tiêu chảy tự ý dùng cùng lúc nhiều loại thuốc như thuốc cầm tiêu chảy, kháng sinh và thuốc kháng tiết. Việc phối hợp thuốc không đúng chỉ định có thể làm tăng nguy cơ quá liều, tương tác thuốc, gây tổn thương gan, thận và làm gia tăng các tác dụng không mong muốn.
Lạm dụng men vi sinh (probiotics): Men vi sinh không phải là thuốc điều trị triệu chứng tiêu chảy cấp tính. Uống sai thời điểm hoặc quá nhiều gây lãng phí và không có tác dụng cầm tiêu chảy.
Nhịn ăn hoàn toàn: Nhiều người nghĩ tiêu chảy do ăn uống nên lại nhịn ăn hoàn toàn để "sạch ruột" là hết sức sai lầm. Nhịn ăn khiến niêm mạc ruột bị teo, giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng, cơ thể bị suy kiệt, giảm sức đề kháng và kéo dài thời gian phục hồi.
Khi bị tiêu chảy, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời, đặc biệt khi xuất hiện các dấu hiệu nguy hiểm như sốt cao, tiêu chảy phân có máu, nôn liên tục hoặc mất nước nặng. Nếu không được xử trí và can thiệp y tế kịp thời, các biến chứng có thể tiến triển nặng, thậm chí đe dọa tính mạng.
Không nên tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy trong các trường hợp nghi ngờ tiêu chảy do nhiễm khuẩn, đặc biệt khi người bệnh sốt cao, phân lẫn máu hoặc chất nhầy. Thuốc cũng không được tự ý sử dụng ở người có hội chứng lỵ với biểu hiện đau quặn bụng liên tục, mót rặn. Đối với trẻ em và người cao tuổi, việc dùng thuốc cầm tiêu chảy cần hết sức thận trọng do hệ miễn dịch còn non yếu hoặc suy giảm, đồng thời có nguy cơ gặp tác dụng phụ như liệt ruột.
3. Nguyên tắc dùng thuốc khi bị tiêu chảy
Để sử dụng thuốc cầm tiêu chảy an toàn và tránh các biến chứng nguy hiểm, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc cốt lõi dưới đây:
Bù nước và điện giải: Biến chứng nguy hiểm nhất của tiêu chảy là mất nước và chất điện giải. Vì vậy, phải bù nước và điện giải kịp thời bằng dung dịch oresol là ưu tiên số một và quan trọng nhất. Đại đa số các trường hợp tiêu chảy do nhiễm virus hoặc ngộ độc thực phẩm nhẹ sẽ tự khỏi sau 2–3 ngày khi ruột được làm sạch. Dung dịch oresol cần được pha đúng tỷ lệ ngay từ lần đi ngoài đầu tiên.
Chỉ dùng thuốc cầm tiêu chảy đúng chỉ định: Việc xác định nguyên nhân gây tiêu chảy có ý nghĩa rất quan trọng trước khi sử dụng thuốc cầm tiêu chảy. Các thuốc như loperamide chỉ nên dùng trong trường hợp tiêu chảy cấp không do nhiễm khuẩn, chẳng hạn do thay đổi chế độ ăn, dị ứng thực phẩm hoặc căng thẳng.
Không tự ý dùng thuốc khi người bệnh có biểu hiện phân lẫn máu, mủ hoặc sốt cao vì đây có thể là dấu hiệu của nhiễm khuẩn hoặc nhiễm độc đường tiêu hóa. Trước khi sử dụng các thuốc làm giảm nhu động ruột, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để được hướng dẫn phù hợp.
Tuân thủ liều lượng và thời gian sử dụng: Uống đúng liều lượng khuyến cáo, không tự ý tăng liều khi thấy chưa cầm ngay. Không dùng thuốc giảm nhu động ruột quá 48 giờ nếu tình trạng không cải thiện. Dừng ngay thuốc khi phân đã thành khuôn hoặc không đi ngoài quá 12 giờ.
Thận trọng với đối tượng đặc biệt:
Trẻ em: Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy dạng viên (như loperamide) cho trẻ em dưới 12 tuổi (đặc biệt dưới 2 tuổi) vì nguy cơ liệt ruột rất cao.
Người cao tuổi: Cần thận trọng vì hệ tiêu hóa yếu, dễ bị táo bón nặng hoặc tắc ruột sau khi dùng thuốc. Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú: Phải có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ sản khoa.
Chọn đúng loại thuốc phù hợp:
• Thuốc hấp phụ (Smecta, attapulgite): Giúp bao phủ niêm mạc ruột, hấp phụ độc tố, an toàn hơn nhóm giảm nhu động.
• Thuốc kháng tiết (racecadotril): Giảm tiết dịch ở ruột mà không làm giảm nhu động, hạn chế nguy cơ ứ đọng vi khuẩn.
• Thuốc giảm nhu động (loperamide): Chỉ dùng khi tiêu chảy phân lỏng nhiều nước và đã loại trừ nguyên nhân nhiễm khuẩn.
Nguồn : suckhoedoisong
